İştima Ne Kadar Sürüyor? Toplumsal Güç İlişkileri Üzerine Analitik Bir İnceleme
Sosyolojik ve siyasal bir gerçeklik olarak, “iştima” yani toplumun bir araya gelmesi, toplumsal bir düzenin tesis edilmesi ve bireylerin birbirleriyle ilişkilerinin düzenlenmesi bir yandan tarihsel bir olgu olarak şekillenirken, diğer yandan çağımızın siyasal yapılarında derin bir anlam taşır. İnsanların bir arada yaşaması, iktidarın şekillendiği, kurumların işlediği, ideolojilerin ve politikaların belirli düzenekler etrafında döndüğü bir platform yaratır. Ancak, toplum bir araya geldiğinde, bu birleşimin ne kadar sürdüğü, toplumsal düzenin sürekliliğini sağlayan unsurlar nelerdir, soruları önemli bir yere sahiptir.
Bu yazıda, iştima kavramı üzerinden siyasal yapılar, güç ilişkileri, iktidar biçimleri ve demokrasi anlayışlarını sorgulayacağız. İktidar, kurumlar, ideolojiler ve yurttaşlık gibi kavramlarla toplumsal düzenin sürekliliğine ve meşruiyetine dair felsefi ve pratik bir tartışma yürüteceğiz. Peki, iştima gerçekten ne kadar sürer? Sadece bir toplumsal birliktelik mi, yoksa dinamik bir süreç mi? Gücün, siyasetin ve katılımın bu süreçteki rolü nedir?
İktidar ve Toplumsal Düzenin İnşası
İştima, toplumsal güç ilişkilerinin en belirgin şekilde görünür olduğu andır. İnsanlar bir araya geldiğinde, bu bir araya gelişin organizasyonu ve şekillendirilmesi, doğrudan iktidarın işlevselliğiyle bağlantılıdır. Michel Foucault’nun iktidar anlayışı, bu soruya derinlemesine bir cevap sunar. Foucault’ya göre iktidar, sadece bir bireyin ya da kurumun egemenliği değil, tüm toplumsal yapıların ve ilişkilerin düzenlenmesiyle ilgilidir. Toplumsal ilişkiler, iktidarın sürekli bir biçimde yeniden üretildiği ve dönüşüme uğradığı alanlardır. İştima, aslında bu iktidarın bir yansımasıdır.
İktidarın görünmeyen, sürekli işleyen ve birbirine entegre olan ağlar üzerinden işlediği bir dünyada, toplumlar sürekli olarak bir düzen ve denetim sağlamak zorundadır. Bu düzen, bazen yasalar aracılığıyla, bazen de ideolojilerle pekiştirilir. Toplumun bir araya geldiği bu süreç, iktidarın meşruiyetini test ettiği ve iktidar sahiplerinin bireylere verdiği hakları ya da sınırladığı özgürlükleri belirlediği bir dönemeçtir. Örneğin, günümüzde demokratik süreçlerin işlerliği, iktidarın halkla ilişki kurma biçimi üzerinden şekillenir. Ama aynı zamanda, bu süreçlerdeki katılım oranı, toplumun demokrasiye ve iktidar ilişkilerine ne kadar dahil olduğunun bir göstergesidir.
Kurumlar ve İdeolojiler: Toplumsal Yapının Sabitleri
Bir toplum, bir arada var olabilmek için belirli kurumlar oluşturur; bu kurumlar toplumsal düzeni kurar, dayatır ve sürdürülebilir kılar. Aile, eğitim, hukuk ve ekonomi gibi temel kurumlar, toplumun iştimasını düzenleyen unsurlar arasında yer alır. Bu kurumların varlığı ve işlevi, bireylerin toplumla ve birbirleriyle ilişkisini belirlerken, aynı zamanda iktidarın sürdürülmesine de hizmet eder.
Ancak, toplumların iştiması her zaman bir denetim mekanizması olarak işler. Max Weber’in otorite türleri üzerine yaptığı çalışmalar, toplumların bu düzeni nasıl şekillendirdiği konusunda önemli ipuçları sunar. Weber’e göre, iktidar üç tür meşruiyet üzerine kuruludur: geleneksel otorite, karizmatik otorite ve rasyonel yasal otorite. Her bir otorite biçimi, toplumun düzenine dair farklı anlayışlar geliştirir. Geleneksel otorite, belirli bir kültürel ve toplumsal yapıyı sürdürürken, karizmatik liderler toplumları belirli bir ideolojik düzleme çekebilir. Rasyonel yasal otorite ise, hukuk ve anayasa gibi kurumlar aracılığıyla bir düzen kurar.
Bu üç otorite biçimi, iştimanın ne kadar sürdüğünü belirleyen kurumsal temellerin de göstergesidir. Yani bir toplum ne kadar süreyle bir arada kalabilir? Bu süre, kurumsal yapının işleyişine ve toplumun bu kurumlar aracılığıyla kendini ifade etme biçimine bağlıdır.
Yurttaşlık ve Katılım: Demokrasi ve Meşruiyetin Temelleri
İştima ve toplumsal birliktelik sadece bir araya gelmeyi değil, aynı zamanda katılımı ve meşruiyeti de gerektirir. Demokratik bir toplumda yurttaşlık, sadece hakların değil, aynı zamanda sorumlulukların da yerine getirilmesini içerir. Jean-Jacques Rousseau’nun toplumsal sözleşme teorisi, toplumsal düzenin meşruiyetini ve yurttaşlık anlayışını sorgularken, halkın iradesinin nasıl bir güç haline geldiğini de tartışır. Rousseau’ya göre, toplumlar bir araya geldiklerinde, bireylerin kendi iradelerini halk iradesi olarak birleştirmeleri gerekir. Ancak bu birleşim, her bireyin özgürlüğünü de denetlemelidir.
Günümüz demokrasilerinde, yurttaşlık, sadece seçme ve seçilme hakkından ibaret değildir. Bununla birlikte, bir toplumda bireylerin devletle, hukukla, ekonomiyle ve diğer yurttaşlarla etkileşimde bulunma biçimi, demokrasinin kalitesini belirler. Katılım, halkın ne kadar etkin bir biçimde siyasi süreçlere dahil olduğunu gösterirken, aynı zamanda toplumsal düzenin sürekliliğini sağlayan en önemli unsurlardan biridir.
Katılımın derecesi, toplumun demokrasiye olan güvenini ve bağlılığını ölçer. Bu nedenle, katılım oranları arttıkça, iştima da daha uzun süreli hale gelir. Ancak burada şu soru akla gelir: Katılım sadece seçimlerde mi önemlidir? Yoksa daha geniş bir toplumsal düzeyde, örneğin sosyal hareketlerde veya sokak gösterilerinde, toplumsal iştima daha anlamlı hale gelir mi?
Güncel Siyasi Olaylar ve Toplumsal Katılım
Bugün dünyada pek çok ülke, toplumsal iştima konusunda sınavlarla karşı karşıyadır. Son yıllarda, Brexit, Amerikan başkanlık seçimleri ve Hong Kong’daki protestolar gibi örnekler, toplumsal katılımın iktidarın meşruiyetine nasıl etki ettiğini göstermektedir. Demokrasi, her zaman halkın iradesiyle şekillenen bir süreçtir, fakat bu süreç, yalnızca seçimle değil, aynı zamanda halkın katılımı ile belirlenir.
Bununla birlikte, günümüzde toplumsal hareketler ve kitlesel protestolar da “iştima”nın daha farklı biçimlerini ortaya koymaktadır. Modern dünyanın demokratik yapıları, bazen toplumların seslerini duyurabilmek için daha az kurumsal, daha doğrudan yollar tercih etmelerine neden olmuştur. Bu, iktidarın meşruiyetinin sorgulanmasında önemli bir etken olurken, aynı zamanda toplumsal katılımın daha organik bir biçimde şekillendiğini de gösterir.
Sonuç: İştimanın Sürekliliği ve Gelecek Perspektifi
İştima, her toplum için farklı anlamlar taşıyan bir kavramdır. Bu kavram, toplumsal düzenin işleyişini, güç ilişkilerinin yapısını, iktidarın meşruiyetini ve katılımın nasıl bir rol oynadığını anlamamıza yardımcı olur. Ancak iştimanın süresi, sadece bireylerin bir araya gelmesiyle değil, aynı zamanda bu bir araya gelişin ne kadar anlamlı ve sürdürülebilir olduğu ile de ilgilidir.
Demokrasi, yurttaşlık ve katılım gibi kavramlar, toplumsal düzenin sürekliliği açısından kritik öneme sahiptir. Katılım oranları ve toplumsal dinamikler, bir toplumun ne kadar süreyle bir arada kalabileceğini belirler. Bu bağlamda, iştima ve toplumsal düzen üzerine düşündüğümüzde, güç ilişkilerinin ve iktidar yapılarının nasıl şekilleneceği, daha uzun süreli ve kalıcı bir toplumsal düzenin nasıl inşa edileceği üzerine derinlemesine düşünmemiz gerekir. Bu, yalnızca bugünün değil, geleceğin toplumsal yapılarının da şekillendirileceği bir süreçtir.